In onze stad ijvert een werkgroep voor een standbeeld voor schrijfster Top Naeff. Een andere groep werkt aan voor een gecombineerd beeld van C. Buddingh’ en Otto Dicke.
Gé Vaartjes, de biograaf van Top Naeff, is erg enthousiast om met standbeelden de herinnering aan deze Dordtse erflaters van de Nederlandse cultuur levend te houden.
Gé Vaartjes weet als geen ander wie Top Naeff was. Naast zijn werk als docent Nederlands promoveerde hij in 2010 op haar biografie Rebel & dame. Vaartjes: “Top Naeff was van grote betekenis voor de Nederlandse cultuur. Bekend is zij vooral van Schoolidyllen, dat ze in 1900 schreef. Maar ze heeft ook zoveel ander prachtig werk gemaakt. Schoolidyllen gaat over vijf meisjes die rebelleren tegen het strenge schoolgezag. Het boek is humoristisch en niet belerend en dat was toen iets nieuws in een jeugdboek. Er waren schoolbestuurders die het boek daarom wilden laten verbieden, maar vooruitstrevende pedagogen, zoals Jan Ligthart, bejubelden het juist.”
Toneel
“Top was nauw betrokken bij het toneel en vooral bekend om haar meesterlijke toneelrecensies voor de Groene Amsterdammer.” Vaartjes benadrukt dat je door het lezen hiervan echt iets leerde over toneel. Amsterdam was toen de plaats met de beste toneelgezelschappen en Top was er vaak. Daar verloor ze haar hart aan Willem Royaards, een groot acteur, regisseur en toneelvernieuwer. Meer dan twintig jaar, tot aan Royaards’ dood in 1929, was ze in zijn ban. Vaartjes: “We weten niet of het tot een echte relatie is gekomen. Top was getrouwd met de Dordtse huisarts Willem van Rhijn, met wie ze weinig kon delen.”
Het was een leeg huwelijk dat ook kinderloos bleef, maar scheiden zou ze als een schande hebben beschouwd. Het geheim van haar grote liefde voor Royaards heeft Top altijd met zich meegedragen en ze sprak er met niemand over. Royaards’ brieven aan haar zijn verbrand.” Voor het schrijven van de biografie heeft Vaartjes nog kunnen spreken met Tops hartsvriendin Kitty de Josselin de Jong. Tegenover haar heeft Top op het einde van haar leven openhartig gesproken over haar liefde voor Royaards.
Romans en novelles
Na Schoolidyllen heeft Top nog vele romans en novelles geschreven. Eenzaamheid, het menselijk tekort en leegte binnen het huwelijk zijn daarin terugkerende thema’s. Deze romans zijn geestig, maar ook pijnlijk realistisch, omdat Top veel van wat ze beschreef zelf heeft meegemaakt. Vaartjes: “Top moet vaak eenzaam zijn geweest. Schrijven hielp haar door de moeilijke momenten heen en de humor die ze daarbij gebruikte is een uiting van een overwonnen droefheid.” Top Naeff behoorde tot de topschrijvers van Nederland en België en haar boeken zijn ook vertaald en in het buitenland uitgegeven.
In het begin van de 20e eeuw keken veel mannelijke schrijvers met dedain neer op hun vrouwelijke collega’s. Zeker als het ging om vrouwen die uit de gegoede stand kwamen en daarover schreven, zoals Top. Menno ter Braak, een beroemde literatuurcriticus uit die tijd, noemde haar werk en dat van andere schrijfsters, denigrerend, ‘damesromans’. Later ging hij inzien welk hoog niveau Tops werk had en bejubelde hij haar schrijverschap juist.
Geen activiste, wel sociaal
Top kwam uit de gegoede burgerij in Dordrecht. Haar ouders waren streng, ze was eigenzinnig en rebels. Haar grootvader, Corneille Vriesendorp, kon dat rebelse wel waarderen en nam het voor haar op als haar ouders haar weer eens terechtwezen. Vriesendorp was een notabele van de stad. Hij heeft Top gevormd als een dame van haar stand met een sociaal hart. Volgens Vaartjes was Top zeker geen feministe en ook geen socialiste. “Hoewel ze goede contacten had met onder anderen Herman Heijermans en Henriette Roland Holst, die wel uit de linkse hoek kwamen.”
Het sociale blijkt onder meer uit de steun die zij gaf aan de jonge en zeer talentvolle Dordtse acteur Mari Bosland, die in de oorlog voor onder anderen Joodse onderduikers optrad. Bij toeval werd hij na een actie van het verzet op zijn werk opgepakt. Top ging toen naar de hoogste Duitse autoriteiten in Nederland om Mari vrij te krijgen. Dat gebeurde niet en Mari kwam om het concentratiekamp Neuengamme.
In de oorlog bezocht Top regelmatig Kees Buddingh’ die toen ziek thuis lag. Altijd bracht zij iets voor hem mee.
Na de oorlog nam Top een ongetrouwde Franse dienstbode met haar zoontje Serge in huis. Voor Top en haar man Willem was Serge als een kleinzoon. Volgens Vaartjes was het voor die tijd ongewoon dat een dame van Tops statuur zo vertrouwelijk omging met een ongetrouwde moeder.
Ereburger
In maart 1953, een maand voor haar dood, werd Top benoemd tot de eerste vrouwelijke ereburger van Dordrecht. Eén van de cadeaus was een geschilderd portret van Serge. Vaartjes bezocht Serge in zijn woning in Frankrijk en daar hing dit portret. Serge, op leeftijd toen, sprak met veel warmte en genegenheid over Top en haar man Willem.
Biografie en beeld
“Het schrijven van een biografie legt een grote verantwoordelijkheid op je. De biografie is bepalend voor het beeld dat mensen zich van Top gaan herinneren,” geeft Vaartjes aan. “Ik ben deze biografie gaan schrijven uit fascinatie voor Top en niet zozeer uit bewondering. Bij bewondering verlies je je objectiviteit, die voor een goede biografie nodig is. Naast deze biografie zou een standbeeld een prachtige en welverdiende herinnering aan haar zijn.”
Door: Willy Leferink
